مفهوم عدالت از دیدگاه فلاسفه و فقهای امامیه
نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
دکتری فقه تربیتی، جامعه المصطفی العالمیه، پاکستان
چکیده
عدالت از بنیادی‌ترین مفاهیم در اندیشه اسلامی است که در حوزه‌های فلسفه، فقه، کلام و اخلاق مورد توجه قرار گرفته است. با وجود اهمیت این مفهوم، عدالت در آثار فلاسفه و فقهای امامیه با رویکردهای متفاوتی تبیین شده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی و مقایسه مفهوم عدالت از دیدگاه فلاسفه و فقهای امامیه، به روش توصیفی ـ تحلیلی، به بررسی مبانی و تعاریف آن می‌پردازد. در بخش فلسفه، دیدگاه فارابی، ابن‌سینا، خواجه نصیرالدین طوسی، امام خمینی، شهید مطهری و شهید صدر بررسی و مؤلفه‌های اساسی عدالت در اندیشه آنان تبیین می‌شود. در بخش فقه، دیدگاه‌های مختلف فقهای امامیه درباره عدالت، به‌ویژه عدالت معتبر در مباحث فقهی، بررسی شده و در پنج رویکرد شامل عدالت به‌عنوان ملکه و صفت نفسانی، استقامت عملی ناشی از ملکه، استقامت عملی بدون لحاظ ملکه، اسلام همراه با عدم ظهور فسق و حسن ظاهر دسته‌بندی شده‌اند. پس از ارزیابی ادله و مبانی دیدگاه‌ها، دیدگاه مختار ارائه می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که در اندیشه فلسفی، عدالت عمدتاً ناظر به نظم، اعتدال، استحقاق و قرار گرفتن امور در جایگاه شایسته است، در حالی که در فقه امامیه بیشتر با رفتار عملی مکلف و احراز صلاحیت او ارتباط دارد. در جمع‌بندی تطبیقی، وجه مشترک عدالت در هر دو رویکرد، نفی ظلم و انحراف و حرکت در مسیر حق، تناسب و استقامت است با این تفاوت که فلاسفه عدالت را مفهومی گسترده و چندساحتی برای برقراری نظم، اعتدال و رعایت استحقاق‌ها می‌دانند، در حالی که فقهای امامیه آن را عمدتاً از منظر عملی و فقهی و در ارتباط با صلاحیت و وضعیت رفتاری مکلف بررسی می‌کنند. بنابراین، تفاوت دو رویکرد در مبانی، قلمرو، غایت و کارکرد عدالت آشکار می‌شود.
کلیدواژه‌ها
)